Dlaczego po czterdziestce bolą mnie stawy? Pozytywny przewodnik po przyczynach i odzyskiwaniu sprawności
Autor:: Newsletics Editorial
Zweryfikowane przez: QA Team
Zaktualizowano: 16 września 2026
0
104
12 min
W tym artykule
Zrozumieć, dlaczego bolą Cię stawy
Jak to działa
Korzyści i co mówią dowody naukowe
Jak zacząć
Najczęstsze błędy i na co uważać
FAQ
Tak, ból stawów po czterdziestce często wynika ze zwykłego zużycia mechanicznego lub dawnych urazów, ale da się nad nim zapanować. Wiele osób odczuwa rosnącą niepewność, gdy w średnim wieku pojawiają się pierwsze boleści.
Zastanawiasz się pewnie, czy to zwykłe zużycie, odnowienie dawnej kontuzji, czy może coś takiego jak zapalne zapalenie stawów. Ten poradnik wyjaśni Ci, dlaczego bolą stawy u osób w wieku od 40 do 75 lat.
Badania pokazują, że odróżnienie bólu mechanicznego od problemów o podłożu immunologicznym pomaga dobrać odpowiednie codzienne kroczki. Te proste, domowe sposoby zmniejszą dyskomfort i pozwolą Ci zachować aktywność bez konieczności natychmiastowego decydowania się na operację.
Zrozumieć, dlaczego bolą Cię stawy
Osoby między 40. a 75. rokiem życia często mierzą się z nowymi wyzwaniami fizycznymi, szczególnie kobiety mające za sobą dawne urazy lub siedzący tryb życia. Według danych CDC aż 53 miliony dorosłych w USA zmaga się z jakąś formą zapalenia stawów.
W tej części przyjrzymy się głównym przyczynom i ich wpływowi na codzienność. Gdy namierzysz prawdopodobnego winowajcę, poczujesz znacznie mniejszy niepokój i śmiało ruszysz przed siebie.
Kto najczęściej zmaga się z bólem stawów
Często pojawia się zagubienie – nie wiadomo, czy ten ból to po prostu starzenie się, odnowiony uraz, czy może choroba autoimmunologiczna. Problemy te częściej dotyczą kobiet, osób zmagających się z otyłością oraz tych, u których podobne dolegliwości występowały w rodzinie.
Statystyki pokazują, że choroba zwyrodnieniowa stawów dotyka aż 32,5 miliona dorosłych w USA i jest najczęstszą dolegliwością tego typu według danych CDC. W rezultacie codzienne czynności, takie jak wchodzenie po schodach czy otwieranie słoików, stają się trudniejsze.
Nasz poradnik pokazuje, że w większości przypadków świetnie sprawdzają się proste zmiany w stylu życia. Możesz łatwo wskazać prawdopodobną przyczynę i odzyskać pewność siebie bez konieczności natychmiastowej wizyty u lekarza.
Główne przyczyny – od przeciążenia po problemy ogólnoustrojowe
Do najczęstszych przyczyn należą urazy, przeciążenia oraz zwyrodnienia wynikające ze zużywania się chrząstki. Z kolei zapalenie stawów o podłożu zapalnym pojawia się wtedy, gdy układ odpornościowy błędnie atakuje wyściółkę stawów, co potwierdzają opracowania Mayo Clinic.
Wiele osób skarży się na poranną sztywność, mniejszy zakres ruchu oraz nasilenie bólu przy zmianach pogody lub po dłuższym bezruchu. Takie objawy potrafią skutecznie popsuć plany zawodowe i przeszkodzić w ulubionym hobby.
Analizy pokazują, że odróżnienie zwykłego zużycia mechanicznego od bólu o podłożu immunologicznym bardzo pomaga osobom w średnim wieku. Pozwala to dobrać bezpieczne metody łagodzenia bólu i odgonić strach przed nieuchronną utratą sprawności.
Schorzenie
Główny mechanizm
Kluczowy objaw
Choroba zwyrodnieniowa
Zużycie chrząstki
Ból miejscowy
Reumatoidalne zapalenie
Atak układu odpornościowego
Poranna sztywność
Przeciążenie
Powtarzalne napięcie
Nasilenie po aktywności
Dlaczego ma to tak duże znaczenie w codziennym życiu
Ból stawów często idzie w parze z obniżonym nastrojem, stanami depresyjnymi czy ciągłym zmęczeniem. Wiele osób zauważa, że dolegliwości narastają stopniowo, ale można je szybko złagodzić dzięki odpowiednio dobranemu ruchowi.
Osoby na różnym poziomie sprawności często martwią się, że czeka je nieuchronna operacja całkowitej endoprotezoplastyki stawu. Dowody naukowe pokazują jednak, że wczesna ocena własnego stanu i odpowiednie wskazówki pozwalają zatrzymać postęp choroby.
Pokazanie praktycznych, bezoperacyjnych metod daje poczucie kontroli nad własnym ciałem i pozwala utrzymać dotychczasowy rytm dnia. Możesz dalej cieszyć się hobby i bez przeszkód ogarniać domowe sprawunki.
Gdy znamy już najczęstsze przyczyny, warto przyjrzeć się mechanizmom, przez które codzienne zużycie zmienia się w dokuczliwy ból.
Jak to działa
Powiedzmy sobie szczerze: ból stawów nigdy nie bierze się znikąd. Stoją za nim konkretne procesy, takie jak zmiany w chrząstce i postępująca z czasem nadwrażliwość nerwowa.
Zrozumienie tych mechanizmów wyjaśnia, dlaczego niektóre dolegliwości mijają podczas ruchu, a inne nie chcą odpuścić. Wiedząc, co dzieje się pod skórą, znacznie łatwiej dobierzesz skuteczne sposoby na ulgę.
Niszczenie chrząstki w chorobie zwyrodnieniowej
W chorobie zwyrodnieniowej warstwa ochronna chrząstki powoli się ściera. To sprawia, że kości zaczynają o siebie ocierać, co wywołuje stan zapalny i wysyła sygnały bólowe z okolicznych tkanek.
Według najnowszych danych choroba zwyrodnieniowa dotyka obecnie 32,5 miliona dorosłych w USA. Wiele osób zauważa, że ten ból o charakterze mechanicznym łagodnieje przy delikatnym ruchu, w przeciwieństwie do ciągłego, pulsującego rwania.
Badania wykazują, że uszkodzenia szpiku kostnego i zapalenie błony maziowej widoczne w rezonansie magnetycznym mocno pokrywają się z odczuwanym bólem. Jako dojrzały czytelnik łatwo zrozumiesz, dlaczego regularny ruch pomaga naoliwić te miejsca o wiele lepiej, niż wynikałoby to z samego ubytku chrząstki.
Ataki układu odpornościowego a zapalne zapalenie stawów
Choroby zapalne, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, pojawiają się, gdy układ odpornościowy przez pomyłkę atakuje błonę maziową. Prowadzi to do szybkiego obrzęku, uwalniania cytokin i uporczywego bólu w całym ciele.
Poranna sztywność trwająca ponad godzinę to kluczowy sygnał ostrzegawczy według ekspertów z UCLA Health. Różni się to diametralnie od przeciążenia jednego stawu i może wiązać się z wędrującym bólem, który bywa bardzo dezorientujący.
Mówiąc prostym językiem: mediatory zapalne, takie jak TNF-α, uwrażliwiają lokalne receptory bólowe (nocyceptory). Wczesne wdrożenie zdrowych nawyków pozwala zahamować ten proces, zanim dojdzie do trwałych uszkodzeń.
Uwrażliwienie nocyceptorów i zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym
Nocyceptory stają się bardziej wrażliwe pod wpływem mediatorów zapalnych, takich jak NGF i IL-6, co obniża próg bólu. Jak pokazują badania, uwrażliwienie ośrodkowe wzmacnia następnie te sygnały w rdzeniu kręgowym i mózgu.
To wyjaśnia rozproszony lub nocyplastyczny ból, który nie zawsze pokrywa się z wynikami prześwietleń czy rezonansu. Często dotyka on osoby, które przeszły urazy fizyczne lub żyją w ciągłym stresie.
Wiele osób czuje ulgę i mniejszy lęk, gdy zrozumie te mechanizmy i skupi się na łagodnych ćwiczeniach. Taki spokojny trening pomaga zmniejszyć nadwrażliwość i wyciszyć układ nerwowy.
Te mechanizmy mogą brzmieć skomplikowanie, ale dowody jasno pokazują, że mnóstwo pozytywnych zmian jest na wyciągnięcie Twojej ręki.
Korzyści i co mówią dowody naukowe
Badania przynoszą pokrzepiające wieści dla każdego, kto zastanawia się, dlaczego bolą go stawy. Jasne dane pokazują, że małe kroczki mogą zmniejszyć ból i poprawić sprawność – bez zbędnego dramatu.
Skupienie się na potwierdzonych naukowo strategiach daje o wiele lepsze rezultaty niż zwykłe leżenie i czekanie. Te udowodnione korzyści pokazują, jak wielką wartość ma przejęcie inicjatywy.
Ruch zmniejsza ryzyko silnego bólu
Spacerowanie przez co najmniej 150 minut tygodniowo wiąże się z mniejszym ryzykiem wystąpienia silnego bólu stawów. Analiza badania BRFSS wykazuje spadek tego ryzyka o 15 do 30 procent, co obala mit, że najlepszym lekarstwem jest całkowity bezruch.
Osoby aktywne zgłaszają lepszy sen, większą wydajność w pracy i radość z realizowania swoich pasji. Wyrobienie w sobie nawyku regularnego, łagodnego ruchu, na przykład pływania, przynosi ogromną różnicę.
Doświadczenia pokazują, że to aktywne podejście rewelacyjnie sprawdza się właśnie u osób w wieku od 40 do 75 lat. Zapobiega ono sztywnieniu stawów, które zazwyczaj pojawia się po długim siedzeniu czy leżeniu.
Ruch jako lekarstwo
Regularna, łagodna aktywność naturalnie naoliwia stawy i wzmacnia wspierające je mięśnie. Całkowity odpoczynek często prowadzi z czasem do jeszcze większej sztywności.
Lepsze samopoczucie psychiczne dzięki ulżeniu w bólu
Stany depresyjne dotykają aż 39,3 procent dorosłych zmagających się z przewlekłym bólem. Z kolei lęk występuje u 40,2 procent z nich – tak wskazują wyniki metanalizy opublikowanej w 2025 roku w JAMA Network Open.
Mądre dbanie o styl życia łagodzi zarówno fizyczny dyskomfort, jak i te psychiczne wyzwania. Krótkie, codzienne sesje ruchu – zamiast rzadkich, wycieńczających treningów – pomagają przełamać pętlę ciągłego zmęczenia.
Te dowody jasno pokazują, że zadbanie o stawy podnosi ogólny komfort psychiczny. To prosta droga naprzód dla każdego, kto obawia się utraty sprawności czy samodzielności.
Realne sukcesy bez skalpela
Choroba zwyrodnieniowa, spowodowana uszkodzeniem chrząstki, pozostaje najczęstszym typem schorzenia według Mayo Clinic. Co ciekawe, około 12 do 15 procent pacjentów zgłasza długotrwały ból nawet rok lub dwa lata po całkowitej endoprotezoplastyce kolana.
Dane z przeglądu BMJ Open z 2025 roku obalają przekonanie, że odczuwany ból zawsze idealnie odpowiada uszkodzeniom widocznym na zdjęciach rentgenowskich czy rezonansie. To świetna motywacja, by zacząć działać profilaktycznie w średnim wieku, zamiast bezczynnie czekać na operację.
Wiele osób odzyskuje sprawność dzięki stabilnej kontroli wagi i dbałości o prawidłową technikę ćwiczeń. Większość z nich unika inwazyjnych zabiegów i wraca do cieszenia się codziennymi sprawami.
Chcesz przekuć tę wiedzę w czyn? Oto prosty plan, jak zacząć.
Jak zacząć
Zacznij od małych, sprawdzonych nawyków, a szybko zobaczysz pierwsze namacalne efekty. Dzięki temu łatwo wpleciesz je w swoją codzienność wypełnioną pracą, domowymi obowiązkami i życiem rodzinnym.
Ułożenie prostego planu dnia zdejmie z Ciebie ciężar zgadywania, co robić. Skup się na powolnym, ale stabilnym postępie, a nie na natychmiastowej perfekcji.
Zbuduj prosty plan codziennego ruchu
Celuj w co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności tlenowej (aerobowej) tygodniowo, dodając do tego dwa treningi wzmacniające. Wybierz spacerki, pływanie lub rower i dołącz do tego krótkie ćwiczenia mobilizacyjne, takie jak pochylenia miednicy czy skręty tułowia w pozycji siedzącej.
Trzymaj się zasady dwóch godzin rekomendowanej przez Mayo Clinic: jeśli dyskomfort po ćwiczeniach utrzymuje się lub nasila przez dwie godziny po ich zakończeniu, następnym razem nieco zmniejsz intensywność.
Konsekwentne wykonywanie nawet krótkich sesji ruchu zapobiega nagłym zaostrzeniom bólu. Dzięki temu szybciej odzyskasz lekkość przy wchodzeniu po schodach czy odkręcaniu opornych słoików.
Mądre dbanie o siebie i pomocne narzędzia
Przed każdą aktywnością fizyczną rozgrzej stawy ciepłym okładem przez 5-10 minut. Z kolei na obrzęki stosuj zimne okłady z lodu (do 20 minut) i korzystaj z metody RICE przy nagłym zaostrzeniu objawów.
Unikaj całkowitego bezruchu – długie leżenie w łóżku zazwyczaj tylko pogarsza ogólną sztywność. Dbaj o zdrową wagę, aby odciążyć swoje kolana i biodra.
Zwracaj baczną uwagę na codzienną postawę i zainwestuj w dobre, amortyzujące buty do chodzenia. Dla wielu osób świetnym, codziennym wsparciem dającym dodatkowy komfort okazują się też stabilizatory czy opaski elastyczne.
Śledź swoje postępy i reaguj
Wprowadź trening wzmacniający z taśmami oporowymi 2-3 razy w tygodniu, dbając o nienaganną technikę. To świetnie wzmocni stawy, nie narażając ich na zbędne przeciążenia.
Regularnie korzystaj z zasady dwóch godzin, aby idealnie dopasować intensywność ćceń do swoich możliwości. Praktyka pokazuje, że krótkie, codzienne sesje znacznie łatwiej utrzymać w dłuższej perspektywie.
Porywanie się raz na jakiś czas na treningowe maratony często kończy się zakwasami, bólem i stanem zapalnym. Zapisując swoje obserwacje, szybko zauważysz, jak na Twoje stawy wpływa pogoda czy brak ruchu.
Wiedząc, jakie błędy najczęściej popełniają inni, łatwiej ochronisz wypracowane już postępy.
Najczęstsze błędy i na co uważać
Często powtarzamy kilka nawyków, które niepotrzebnie hamują postępy i podsycają lęk. Rozprawmy się z nimi raz na zawsze dzięki praktycznym wskazówkom opartym na faktach.
Unikanie tych pułapek zaoszczędzi Twój czas i oszczędzi Ci frustracji. Kilka prostych zmian pozwoli Ci utrzymać właściwy kurs na sprawność.
Unikanie ruchu lub ćwiczenie przez ból
Błędne przekonanie, że na ból najlepszy jest całkowity odpoczynek, sprawia, że zapominamy, jak zbawienny dla stawów jest łagodny ruch. Naprawdę nie musisz porywać się na wycieńczające treningi – znacznie bezpieczniejsze będą opcje o niskiej intensywności, na przykład jazda na rowerku.
Praktyka pokazuje, że lekceważenie poprawnej techniki podczas rozciągania często kończy się kontuzją. Dotyczy to zwłaszcza osób, które mają za sobą dawne urazy sportowe.
Uważaj na te popularne błędy ruchowe, kiedy zaczynasz nowy plan treningowy:
Typowe błędy ruchowe
Rozciąganie pulsacyjne (sprężynowanie) — zmusza tkankę łączną do pracy poza bezpiecznym zakresem ruchu.
Ignorowanie zasady dwóch godzin — prowadzi do opóźnionego stanu zapalnego i silniejszego bólu.
Brak regularności — robienie ciężkiego treningu raz w tygodniu zamiast lekkiej gimnastyki każdego dnia.
Skup się na powolnym zwiększaniu obciążeń i trzymaj się zasady dwóch godzin. Dzięki temu zachowasz sprawność na dłużej, bez ryzyka wypalenia.
Ignorowanie rozlanego bólu i jego wpływu na psychikę
Wędrujący lub rozlany ból całego ciała może być sygnałem uwrażliwienia ośrodkowego lub problemów autoimmunologicznych. Rzadko ma on podłoże wyłącznie psychiczne, mimo że u osób z przewlekłym bólem często występuje wysoki poziom lęku.
Poranna sztywność trwająca ponad godzinę często wskazuje bezpośrednio na zapalne zapalenie stawów. Zapisywanie tych objawów pomoże Ci zdecydować, kiedy warto skonsultować się z lekarzem.
Dobrym krokiem będzie wizyta u fizjoterapeuty, który ułoży dla Ciebie indywidualny, łagodny plan ćwiczeń. Taki zestaw rozwieje Twoje obawy i pomoże uporać się ze zmęczeniem czy problemami ze snem.
Nierealne oczekiwania w dłuższej perspektywie
Siła odczuwanego bólu nie zawsze pokrywa się z tym, co lekarz widzi na zdjęciu rentgenowskim. Opublikowany niedawno w BMJ Open przegląd pokazuje, że wielu pacjentów zmaga się z przewlekłym bólem nawet lata po wymianie stawu kolanowego.
Jeśli w Twojej rodzinie pojawiały się takie problemy, najmądrzejszą strategią jest profilaktyka, zanim dojdzie do poważnych zmian zwyrodnieniowych. Wiele osób z powodzeniem radzi sobie ze zwyrodnieniami dzięki codziennym, drobnym nawykom, unikając zrywów i morderczych treningów.
Niektórzy stawiają na wygodne, dobrze amortyzowane obuwie i po prostu dbają o regularność. Zwracanie uwagi na ergonomię i sygnały ostrzegawcze wysyłane przez organizm daje trwałe, świetne efekty.
Jeśli szukasz konkretnych odpowiedzi na swoje pytania, rzuć okiem na poniższą sekcję FAQ.
FAQ
Czy mój ból stawów to po prostu starzenie się, czy coś poważniejszego, np. stan zapalny?
Ból, który łagodnieje podczas ruchu, najczęściej wskazuje na klasyczną chorobę zwyrodnieniową. Z kolei sztywność trwająca rano ponad godzinę zazwyczaj zwiastuje zapalenie stawów o charakterze zapalnym (np. RZS), jak podają eksperci z UCLA Health.
Osoby w wieku od 40 do 75 lat mogą z powodzeniem kontrolować objawy zapalenia stawów dzięki prostym zmianom w stylu życia. Zasada dwóch godzin pozwoli Ci bezpiecznie sprawdzać swoje granice podczas ćwiczeń.
Obserwuj swoje objawy przez dwa tygodnie i skonsultuj się z lekarzem, jeśli pojawią się niepokojące sygnały, takie jak duży obrzęk. Możesz spokojnie i bez paniki pracować nad odzyskiwaniem sprawności.
Dlaczego bolą mnie wszystkie stawy naraz albo ból wydaje się wędrować?
Uwrażliwienie ośrodkowe może wzmacniać sygnały bólowe w całym ciele. Prowadzi to do nadwrażliwości w wielu miejscach jednocześnie, nawet jeśli nie doszło do żadnego nowego uszkodzenia tkanek.
Różni się to od miejscowych zmian zwyrodnieniowych i często wiąże się z ogólnoustrojowym stanem zapalnym lub przewlekłym zmęczeniem. Wiele osób zauważa, że regularne spacerowanie przez 150 minut w tygodniu skutecznie wycisza takie nagłe ataki bólu.
Doświadczenia pokazują, że krótkie codzienne ćwiczenia mobilizacyjne, takie jak pozycja „krowa-kot”, pomagają odzyskać kontrolę nad własnym ciałem. To dowód na to, że rozlany ból jest realną reakcją organizmu, a nie czymś, co sobie wmawiasz.
Jak mogę odróżnić chorobę zwyrodnieniową stawów od reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS)?
Choroba zwyrodnieniowa zwykle dotyka jednego lub kilku obciążonych stawów i wyraźnie łagodnieje przy umiarkowanym ruchu. Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) atakuje stawy symetrycznie i wiąże się z długotrwałą sztywnością poranną (ponad godzinę).
To pierwsze schorzenie wynika z mechanicznego zużycia chrząstki, z którym boryka się 32,5 miliona dorosłych. To drugie to bezpośredni atak układu odpornościowego na błonę maziową stawu.
Zwracaj uwagę na te zależności i skonsultuj się z lekarzem, jeśli pojawią się objawy ogólnoustrojowe, takie jak stan podgorączkowy czy silne zmęczenie. Oba schorzenia świetnie reagują na kontrolę wagi i delikatne ćwiczenia wzmacniające.
Jakie ćwiczenia mogę wykonywać, żeby nie nasilić bólu?
Zacznij od łagodnych aktywności, takich jak pływanie, jazda na rowerze czy spacery. Celuj w 150 minut aktywności tygodniowo, dodając do tego proste ćwiczenia wzmacniające z ciężarem własnego ciała.
Pamiętaj o 5-10 minutowej rozgrzewce i zawsze stosuj zasadę dwóch godzin. Wprowadź delikatne ćwiczenia, takie jak kołysanie miednicą czy skręty tułowia na siedząco, dbając o idealną technikę.
Unikaj częstego błędu, jakim jest rozciąganie pulsacyjne (sprężynowanie), które mocno obciąża tkanki. Taki spokojny ruch pozwala bezpiecznie budować sprawność także osobom z nadwagą czy po przebytych kontuzjach.
Kiedy przy bólu stawów iść do lekarza, a kiedy leczyć się w domu?
Domowa pielęgnacja – ciepłe i zimne okłady oraz stopniowy ruch – sprawdza się doskonale przy większości bólów mechanicznych. Jednak objawy utrzymujące się ponad trzy miesiące lub poranna sztywność trwająca dłużej niż godzinę wymagają już profesjonalnej konsultacji.
Sygnałami alarmowymi są widoczny obrzęk, zaczerwienienie stawu lub skrajne zmęczenie. Mogą one wskazywać na chorobę autoimmunologiczną, która dotyka co piątego dorosłego z zapaleniem stawów w USA.
Wczesna diagnoza pozwala zatrzymać postęp choroby, choć większość osób z powodzeniem radzi sobie dzięki małym zmianom w stylu życia. Aktywne podejście pomoże Ci bez trudu radzić sobie z codziennymi sprawunkami.
Czy zmiany pogody i brak ruchu naprawdę mogą nasilić ból stawów?
Tak, wiele osób zgłasza nasilenie bólu przy wahaniach ciśnienia atmosferycznego lub po zbyt długim siedzeniu. Brak ruchu potęguje sztywność, a chłód może dodatkowo drażnić uwrażliwione receptory bólowe.
Możesz temu przeciwdziałać, stosując ciepłe okłady przez 15-20 minut przed rozpoczęciem ruchu. Pamiętaj, że 150 minut umiarkowanego ruchu w tygodniu zmniejsza ryzyko silnego bólu o 15 do 30 procent.
Zawsze po ćwiczeniach stosuj zasadę dwóch godzin, aby wyczuć swoje granice. Regularne, krótkie sesje mobilizacyjne pozwolą Ci zapobiegać bólom wywoływanym przez pogodę czy bezruch.
Czy istnieją naturalne metody, które według badań naprawdę pomagają?
Dowody naukowe jasno pokazują, że utrzymanie zdrowej wagi wyraźnie zmniejsza obciążenia mechaniczne stawów. Ponadto, jak wynika z analizy BRFSS, 150 minut spacerowania tygodniowo obniża ryzyko silnego bólu o 15 do 30 procent.
Te dane obalają mit, że na starzejące się stawy nie ma naturalnych sposobów. Łagodny ruch, dbałość o ergonomię i unikanie ciągłego leżenia przynoszą realną ulgę.
W ślad za tym idzie poprawa samopoczucia psychicznego – ruch pomaga obniżyć wysoki wskaźnik stanów depresyjnych u osób z przewlekłym bólem. Zrobienie pierwszego kroku już teraz da Ci siłę i sprawność na długie lata.
Udostępnij ten artykuł
Link copied!
Komentarze
(0)
Zostaw komentarz
Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wszystkie pola są wymagane.
Komentarze
(0)Zostaw komentarz
Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wszystkie pola są wymagane.